KNST! aan de muur | Over het schilderij dat boven zijn eettafel prijkt is Rien van der Gaag heel duidelijk: het gaat niet om de kunst of om de boerderij, ook al is die van zijn overgrootouders; het gaat niet om de schilder, al is dat zijn achterneef die net als hij M. van der Gaag heet. Maar het is de enige tastbare nalatenschap van een vader die hij nooit heeft gekend.
Het schilderij was een cadeau voor zijn ouders op hun huwelijk in augustus 1943. De 29-jarige bruidegom was ook een Marinus van der Gaag ‘net als mijn opa trouwens’. Zijn 19-jarige bruid Antonia van Nieuwkerk was – hoe klassiek – dienstbode bij de Loosduinse tuindersfamilie van haar man.
Het geluk duurde niet lang, ook al kwam er binnen een paar maanden een zoon, Rien. Die was amper één toen zijn vader in februari 1945 omkwam bij een noodlottig schietincident tussen een paar Duitsers. Zijn amper 20-jarige weduwe was acht maanden zwanger van zijn zus…
Na een jaar of vijf hertrouwde moeder en verhuisde de familie naar het ‘verre’ Naaldwijk. Daarna zagen ze niemand meer van zijn vaders familie. ‘Veel later begrepen we dat mijn moeder, zo jong als ze nog steeds was, haar nieuwe man nogal gedwee volgde in haar nieuwe leven. Een leven waarin volgens hem geen herinneringen aan haar vorige huwelijk meer pasten. Dus ook geen familie, geen persoonlijke spullen van mijn vader en ook geen schilderij.’
Nooit werd er nog over hem of de andere familieleden gesproken. Alles wat aan hem herinnerde was als het ware uitgewist. Riens moeder ontweek het onderwerp als hij ernaar vroeg, dan werd er koffie gezet.
Eenmaal volwassen ging Rien op zoek naar zijn familie, nog een hele klus eind jaren zestig zonder google en sociale media. Na veel speurwerk zat hij thuis bij een tante in Zegveld, omringd door haar zoons, van wie hij alleen wist dat ze bestonden. ‘Die nieuwe oude contacten zijn sindsdien altijd gebleven en verder uitgebouwd tot een compleet vertakte boomstam van familieverhoudingen en -relaties. Voelt goed.’
‘Bij tante hing ook dit schilderij dat ik me van vroeger herinnerde. Toen ze overleed, gaven haar zoons het aan mij. Het heeft jaren bij mij op zolder gelegen. Het hangt nu prominent bij mij boven de tafel. Schoongemaakt, opnieuw gevernist en het linnen versterkt. Als énige tastbare herinnering die ik mag hebben aan de vader die ik nooit gekend heb, betekent het heel veel voor me.’
De relatie met zijn moeder is altijd goed geweest en vlak voor haar overlijden in 2016 sprak ze voor het eerst over het drama uit 1945. ‘Dat moet haar veel rust hebben gegeven in haar laatste dagen.
Tekst & foto’s: Gerda den Hollander en Anja Boogaard
In KNST! Aan de Muur gaan we op zoek naar kunstwerken die blijven hangen. Een schilderij, een foto, een object – het maakt niet uit wat het is, zolang het iets opent. Want achter elk werk schuilt een verhaal: waarom dit gemaakt móést worden, waar het vandaan komt, en wat het losmaakt bij degene die ermee leeft. Geen kunstpraat om de kunstpraat, maar de mens achter het beeld.
