Foto: Historische Kring Bodegraven.
Hoe lang duurt het tot je in de gaten krijgt dat je in het pak wordt genaaid en wat doe je dan? Deze vraag staat centraal in het even spannende als informatieve boek ‘De tien van Den Haag, topambtenaren tijdens de bezetting’ van auteur Stephan Steinmetz, voormalig journalist, bestuurder en ambtenaar.
Nadat het Nederlandse leger zich na vijf dagen van ongelijke strijd tegen de Duitsers op 15 mei 1940 had overgegeven en de regering naar Engeland was gevlucht, werd door de secretarissen-generaal van de tien ministeriële departementen het bestuur min of meer voortgezet in ‘samenwerking’ met de bezettingsautoriteiten. Er stonden grote belangen op het spel zoals de voedselvoorziening en de werkgelegenheid. Die moesten worden beschermd. Doorgaan dus, op het land passen. Maar als het te gortig wordt, moet je aftreden, had de regering haar hoogste uitvoerders opgedragen.
Moeras
Daar zaten ze dan, aan de vergadertafel. Eerst leek de bezetting mee te vallen, maar al gauw deden de eerste incidenten zich voor: vechtpartijen tussen NSB-ers en anti-Duitse Nederlanders, maatregelen tegen Joodse burgers, beperking van de rechtsstaat. De mannen (geen enkele vrouw) ervaren toenemende druk en laten zich langzaam het moeras in slepen. Eén voor een trekken ze zich terug, hoewel dat niet zonder risico is.
De thematiek van het boek doet denken aan ‘De Joodsche Raad’ van schrijver en journalist Hans Knoop. Die bureaucratische instelling werd door de bezetter in het leven geroepen om de Joodse gemeenschap haar eigen ondergang te laten organiseren. Ook hier probeerde men ‘het beste ervan te maken’. De stress die dat met zich meebracht, kwam adembenemend tot uitdrukking in de tv-serie die de EO in 2024 uitzond.
Idealisme
Een heel ander verhaal vertelt schrijver en historicus dr. Chris van der Heijden in ‘Over de rand laait vuur’, Mijn ouders en de oorlog’. Die ouders – Henk, briljant jurist, en Miep, bevlogen schrijfster – kozen vanuit vurig idealisme bewust voor “de verkeerde kant van het politieke centrum”: NSB en SS. “De gangbare reactie op zo’n oorlogsverleden is zwijgen, ontkennen of vluchten. Chris van der Heijden doet het tegenovergestelde en verdiept zich minutieus in de levens van zijn ouders”.
