De Limes, de noordelijke grens van het Romeinse Rijk, speelde een cruciale rol in de geschiedenis van Nederland. Gedurende enkele eeuwen vormde deze grens een scheidingslijn tussen de Romeinse beschaving en de inheemse stammen die in het huidige Nederland woonden. Langs de Limes zijn verschillende sporen van Romeinse aanwezigheid gevonden, waaronder de belangrijke locaties Bodegraven, Zwammerdam en Alphen aan den Rijn. Laten we eens een kijkje nemen in de geschiedenis en de opgravingen die nog steeds te zien zijn.
Tijdens de 1e eeuw na Christus, toen het Romeinse Rijk zijn grenzen begon uit te breiden, bereikten Romeinse legioenen de noordelijke gebieden van het huidige Nederland. Ze bouwden een reeks forten en nederzettingen langs de Rijn, die dienden als verdedigingslinie tegen de Germaanse stammen in het noorden. Deze versterkingen vormden samen de Limes, een indrukwekkend militair systeem dat zich uitstrekte van de Noordzee tot aan de Donau.
Van Augustus tot Caligula
De Limes, de noordelijke grens van het Romeinse Rijk, werd niet door één specifieke Romeinse keizer ingesteld, maar ontwikkelde zich gedurende een langere periode. De oorspronkelijke bouw van de versterkingen langs de Rijn begon tijdens de regering van keizer Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.). Het was echter onder keizer Domitianus (81-96 n.Chr.) dat de Limes een meer gestructureerde en gecentraliseerde verdedigingslinie werd. Domitianus gaf opdracht tot de bouw van verschillende forten en wachttorens langs de Rijn om de noordelijke grens van het Romeinse Rijk te versterken. De ontwikkeling en uitbreiding van de Limes gingen echter door tijdens de regeringen van latere keizers, zoals Trajanus (98-117 n.Chr.) en Hadrianus (117-138 n.Chr.), om de grens verder te versterken en te consolideren.
Caligula & Claudius
Hoewel hij een korte regeerperiode had, wordt de wrede keizer Caligula geassocieerd met de eerste bouwactiviteiten langs de Rijn. Hij gaf opdracht tot de bouw van een brug over de Rijn bij het huidige Nijmegen, om zo zijn ambities om Germania te veroveren te ondersteunen. Hoewel de brug na zijn dood werd afgebroken, markeert het de vroege betrokkenheid van Romeinse keizers bij de noordelijke grens van het Rijk.
Zijn opvolger en oom Claudius had echter een meer significante betrokkenheid bij de ontwikkeling van de Limes. Onder zijn bewind werden de versterkingen langs de Rijn uitgebreid en versterkt. Claudius’ beslissing om het Romeinse leger verder naar het noorden te sturen, resulteerde in de verovering van grote delen van het huidige Nederland en Duitsland. Hij liet nieuwe forten bouwen langs de Rijn en bevorderde de kolonisatie van het gebied door veteranen en burgers uit Rome. Deze ontwikkelingen versterkten de Limes als een belangrijke verdedigingslinie en handelsroute.
In feite wordt Claudius vaak gezien als een van de belangrijkste keizers die hebben bijgedragen aan de ontwikkeling en consolidatie van de Limes. Zijn beleid legde de basis voor de latere uitbreiding en versterking van de noordelijke grens van het Romeinse Rijk.
Nigrum Pullum, een glimp van de Romeinen in de regio
Eind jaren zeventig werden tijdens een opgraving in Zwammerdam maar liefst drie Romeinse platbodems en drie kano’s ontdekt. Nog nooit waren Romeinse schepen in zo’n perfecte staat aangetroffen. Een unieke vondst dus, maar ook een toevallige. De schepen werden ontdekt tijdens een uitgebreid archeologisch onderzoek naar het Romeinse castellum Nigrum Pullum op het terrein van de Hooge Burgh
Het fort speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van de Limes, de noordelijke grens van het Romeinse Rijk in Nederland. Het werd gebouwd in de 1e eeuw na Christus en diende als een strategisch punt langs de Rijn. Nigrum Pullum was een onderdeel van het verdedigingssysteem van de Limes en fungeerde als een uitvalsbasis voor het Romeinse leger. Het bood bescherming aan de handelsroutes die langs de rivier liepen en diende als een belangrijke schakel in de communicatie tussen verschillende forten en nederzettingen langs de Rijn.
Het fort had een rechthoekige vorm en was omringd door versterkte muren en grachten. Binnen de muren waren er barakken voor de soldaten, opslagruimtes, werkplaatsen en andere functionele gebouwen. Het fort bood onderdak aan een garnizoen van Romeinse soldaten die verantwoordelijk waren voor het bewaken van de grens en het handhaven van de orde in de regio.
De aanwezigheid van het Romeinse fort Nigrum Pullum had ook invloed op de omgeving. In de nabijheid van het fort ontstonden nederzettingen en handelsactiviteiten, aangezien de Romeinen vaak lokale bevolkingen en inheemse stammen aantrokken om te profiteren van de veiligheid en de economische kansen die de nabijheid van het fort bood.
De resten van een poortgebouw in Bodegraven nam alle twijfel weg
Ook in Bodegraven is naar alle waarschijnlijkheid een militair steunpunt geweest in de buurt van het veenriviertje Oude Bodegrave. Archeologisch onderzoek is echter moeilijk omdat de antieke resten waarschijnlijk diep in de bodem onder alle huizen liggen. Lange tijd vroegen historici zich af of hier wel een fort heeft gelegen. Zo dicht in de buurt van Zwammerdam leek dit onwaarschijnlijk. De vondst van de resten van een poortgebouw uit het jaar 61 na chr. nam alle twijfel in een keer weg. Dankzij het werk van vrijwillige archeologen van de AWN werden later ook manschapsbarakken blootgelegd.
Een perfecte ruiterhelm en een vervloekingstablet
Helaas is er verder vrij weinig bekend over de rol van Bodegraven in de Romeinse tijd. Ook op Romeinse wegenkaart uit die tijd zijn geen aanwijzingen te vinden voor een Romeinse nederzetting op deze locatie. Toch zijn er naast de de kampementresten nog andere bijzondere losse vondsten in de omgeving gedaan. Zo werd er in 1937 een in perfecte staat verkerende vergulde ruiterhelm gevonden in de put van Broekhoven. Tegenwoordig is de helm te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, maar op initiatief van de Historische Kring Bodegraven werd een kunstwerk ontworpen met een replica. De sokkel met helm met helm is terug te vinden op het plein bij de Willemstraat en werd ontworpen door de vorig jaar overleden Bodegraafse kunstenaar Alphons van Leeuwen en uitgevoerd door Leon Veerman.
In 2000 werd een rechthoekig stalen plaatje gevonden met de namen van 21 soldaten, een aantal verwensingen en het woord Avern. Het meer van Averno werd in de tijd van de Romeinen gezien als de toegang naar de onderwereld. Vandaar dat archeologen ervan uit gaan dat het hier om een tabula defixionis, vervloekingstablet, gaat.
Het originele vervloekingstablet werd overigens ook aangekocht door een museum. Het Valkenhof in Nijmegen. Op de buitenmuur van een flat aan de Oud Bodegraafse weg vind je eveneens een replica terug.
Hortus Populus
De gemeenschappelijke groenten- en pluktuin in de wijk Weideveld in Bodegraven legt nog steeds een link naar het Romeinse verleden. Hortus is het woord voor tuin in het latijn. Populus betekent het volk. Je vindt er ook een echt Romeins Barak terug. Een exact nagebouwde kopie, compleet met bedden, meubels en servies. Zodat je zelf ook even kunt ervaren hoe de Romeinen tweeduizend jaar geleden in Bodegraven geleefd moeten hebben.
Foto: @Digitale Bodegraafse Krant
